Ana Sayfa/Akademi/Sözlük
Elektrik + Otomasyon

Elektrik ve Otomasyon Sözlüğü

Terimlerin açıklamalı tanımı ve saha hesaplarında kullanılan formüllerin doğrulanmış, aranabilir rehberi. Bir terimi yaz, anında tanımına ulaş — bir formülü seç, kendi değerlerinle hesapla.

188 terim
32 formül
5 hesaplayıcı
⌕

Elektrik

Gerilim (Voltaj)
İki nokta arasındaki elektriksel potansiyel farkı; birimi volt (V). Elektronların hareketini sağlayan itici güçtür, akımın akmasına neden olur.
Akım
Bir iletkenden birim zamanda geçen elektrik yükü miktarı; birimi amper (A). Yükün çektiği enerjiyle doğru orantılıdır.
Direnç
Bir malzemenin akıma karşı gösterdiği zorluk; birimi ohm (Ω). Ohm Kanunu’na göre gerilim, akım ve direnci birbirine bağlar (U=I·R).
Aktif Güç (P)
Devrede gerçekten işe (ısı, hareket, ışık) dönüşen güç; birimi watt (W) veya kilowatt (kW). Elektrik faturasına yansıyan güçtür.
Reaktif Güç (Q)
Endüktif (motor, trafo) veya kapasitif yüklerin şebekeden çekip geri verdiği, iş yapmayan güç; birimi VAr. Kompanzasyonla azaltılır.
Görünür Güç (S)
Aktif ve reaktif gücün vektörel toplamı; birimi VA. Şebekeden ve kablodan gerçekte çekilen toplam güçtür (S=√(P²+Q²)).
Güç Faktörü (PF)
Aktif gücün görünür güce oranı (PF=P/S); 0-1 arasında değişir. Düşük güç faktörü şebekeyi gereksiz yükler ve reaktif ceza doğurur.
cosφ
Gerilim ile akım arasındaki faz açısının (φ) kosinüsü; sinüzoidal sistemlerde güç faktörüne eşittir. 1’e yakınsa yük verimli çekilir.
Empedans (Z)
AC devrede akıma karşı gösterilen toplam direnç; direnç (R) ile reaktansın (X) bileşkesidir (Z=√(R²+X²)), birimi ohm (Ω).
Reaktans (X)
Bobin (endüktif, XL) veya kondansatörün (kapasitif, XC) frekansa bağlı akıma gösterdiği direnç; birimi ohm (Ω). DC’de sıfırdır.
Frekans (f)
AC gerilimin saniyede kaç tam döngü yaptığı; birimi hertz (Hz). Türkiye şebekesinde standart 50 Hz’dir, motor hızını doğrudan etkiler.
Harmonik
Şebeke frekansının tam katlarında oluşan istenmeyen sinyal bileşenleri (3., 5., 7. harmonik gibi). Sürücü ve doğrultucu kaynaklıdır, ısınma yapar.
THD
Total Harmonic Distortion — bir sinyaldeki tüm harmonik bileşenlerin temel bileşene oranı, yüzde olarak ifade edilir. Şebeke kirliliğinin ölçütüdür.
RMS
Root Mean Square (Etkin Değer) — değişken bir sinyalin aynı işi yapan eşdeğer DC değeri. Ölçü aletlerinin ve etiketlerin gösterdiği değerdir.
Tepe Değer (Peak)
Sinüs dalgasının ulaştığı maksimum anlık değer. Sinüzoidal sinyalde tepe değer RMS değerin √2 katıdır (Vp=√2·Vrms).
Faz
Üç fazlı sistemde şebekenin her bir enerji hattı (L1, L2, L3); aralarında 120° elektriksel faz farkı vardır.
Nötr
Yıldız bağlı sistemde fazların ortak dönüş noktasından çıkan, teorik olarak sıfır potansiyeldeki iletken (N).
Toprak (PE)
Protective Earth — can ve cihaz güvenliği için kaçak akımı toprağa yönlendiren koruyucu iletken. Şebeke nötründen ayrı, sarı-yeşil renklidir.
TN-S
Nötr (N) ve koruma toprağının (PE) baştan sona ayrı iletkenlerle taşındığı topraklama sistemi; endüstriyel tesislerde en yaygın ve güvenli sistemdir.
TN-C
Nötr ve koruma toprağının tek bir iletkende (PEN) birleştirildiği topraklama sistemi. Daha az kablo gerektirir ama arıza teşhisi zordur.
TN-C-S
Şebekede TN-C, tesis girişinden itibaren TN-S olarak devam eden hibrit topraklama sistemi; Türkiye’de yaygın uygulama şeklidir.
TT
Nötrün şebeke trafosunda, koruma toprağının (PE) ise tesiste ayrı bir elektrotla topraklandığı sistem. Mutlaka RCD (kaçak akım rölesi) gerektirir.
IT
Şebekenin topraktan yalıtıldığı veya yüksek empedansla topraklandığı sistem. İlk arızada kesinti olmaz; hastane, maden gibi kritik tesislerde kullanılır.
IP Kodu
Ingress Protection — bir muhafazanın katı madde (1. rakam, 0-6) ve suya (2. rakam, 0-9K) karşı koruma derecesini gösteren IEC 60529 kodu (örn. IP65).
IK Kodu
Bir muhafazanın mekanik darbelere karşı dayanımını gösteren IEC 62262 kodu (IK00-IK10); rakam arttıkça darbe enerjisi dayanımı artar.
Kısa Devre Akımı (Icu)
Bir şalterin kalıcı hasar görmeden kesebileceği maksimum kısa devre akımı; tekrar kullanılabilirlik şart koşulmaz, kA cinsinden verilir.
Kısa Devre Akımı (Ics)
Bir şalterin kısa devreyi kestikten sonra normal çalışmaya devam edebileceği servis koşullarındaki gerçek kesme kapasitesi; genelde Icu’nun bir yüzdesidir.
Seçicilik (Selectivity)
Bir arızada sadece arızaya en yakın koruma cihazının devreyi açması, üst kademedeki şalterlerin etkilenmemesi. Doğru koordinasyonla sağlanır.
Kaçak Akım
Normal şartlarda faz iletkeninden toprağa sızan istenmeyen akım; izolasyon hatası veya nem kaynaklıdır. RCD ile algılanıp devre kesilir.
RCD Tip A
AC ve darbeli DC bileşenli kaçak akımları algılayabilen kaçak akım koruma rölesi; frekans invertörlü (VFD) yüklerin çoğunda minimum gereksinimdir.
RCD Tip B
AC, darbeli DC ve düz DC kaçak akımları da algılayabilen en kapsamlı RCD sınıfı; PV inverterleri ve bazı sürücü uygulamalarında zorunludur.
SPD Tip 1
Yıldırım akımı darbelerine karşı koruyan, doğrudan yıldırım riski olan tesislerin ana dağıtım panosuna takılan aşırı gerilim koruyucusu.
SPD Tip 2
Şebeke üzerindeki anahtarlama ve uzak yıldırım kaynaklı aşırı gerilimlere karşı koruyan, alt dağıtım panolarında kullanılan yaygın SPD sınıfı.
SPD Tip 3
Hassas son kullanıcı cihazlarını (PLC, HMI, bilgisayar) korumak için priz/cihaz yakınına takılan, düşük enerjili ince koruma sınıfı SPD.
Kompanzasyon
Şebekeden çekilen reaktif gücü (Q) azaltmak için kondansatör bankaları kullanarak güç faktörünü 1’e yaklaştırma işlemi. Reaktif cezayı önler.
Reaktif Enerji
Zaman içinde çekilen reaktif gücün toplamı; birimi kVArh. Dağıtım şirketleri belirli bir cosφ eşiğinin altında bu tüketimi cezalandırır.
Dielektrik
Elektriği iletmeyen, elektrik alanı altında yalıtım sağlayan malzeme (hava, yağ, PVC, mika gibi). Kablo izolasyonu ve kondansatörlerde kullanılır.
İzolasyon Direnci
Bir iletken ile toprak veya başka bir iletken arasındaki yalıtım kalitesinin ölçüsü; megaohm (MΩ) cinsinden ölçülür, düşük değer nem/hasar işaretidir.
Megger
İzolasyon direncini yüksek DC test gerilimiyle (250V-5000V) ölçen test cihazı; motor, kablo ve pano bakımında rutin kontrol aracıdır.
Termal Görüntüleme
Kızılötesi kamera ile pano ve bağlantı noktalarındaki anormal ısınmayı tespit ederek arıza öncesi bakım yapılmasını sağlayan kestirimci bakım yöntemi.
Ohm Kanunu
Bir devrede gerilim, akım ve direnci birbirine bağlayan temel elektrik kanunu: U=I·R. Elektrik hesaplarının başlangıç noktasıdır.
Watt
Gücün SI birimi (W); saniyede yapılan 1 joule’lük iş olarak tanımlanır. Elektrik motorlarında ve tüm güç ifadelerinde kullanılır.
kWh (Kilowatt-saat)
1 kilowatt gücün 1 saat boyunca kullanılmasıyla harcanan enerji miktarı. Elektrik faturalandırmasının temel birimidir.
AC (Alternatif Akım)
Yönü ve genliği periyodik olarak (Türkiye’de 50 Hz) değişen akım türü; şebeke dağıtımı ve çoğu motor için standarttır.
DC (Doğru Akım)
Yönü ve genliği zamanla değişmeyen, sabit yönlü akım türü; PLC/sensör/kumanda devrelerinde (24V DC) ve DC baralarda kullanılır.
Yıldız Bağlantı (Y)
Üç fazlı sargıların bir ucunun ortak bir nötr noktasında birleştirildiği bağlantı şekli; faz gerilimi hat geriliminin 1/√3’üdür.
Üçgen Bağlantı (Δ)
Üç fazlı sargıların birbirine seri şekilde kapalı bir üçgen oluşturacak biçimde bağlandığı bağlantı şekli; sargı gerilimi doğrudan hat gerilimine eşittir.
Hat Gerilimi
Üç fazlı sistemde iki faz iletkeni arasında ölçülen gerilim (örn. 400V); Türkiye şebekesinde standart değerdir.
Faz Gerilimi
Üç fazlı sistemde bir faz ile nötr arasında ölçülen gerilim (örn. 230V); hat geriliminin 1/√3’üne eşittir.
Kablo Kesiti (mm²)
Bir iletkenin enine kesit alanı; akım taşıma kapasitesini ve gerilim düşümünü doğrudan belirler. Kesit arttıkça direnç ve gerilim düşümü azalır.
Akım Yoğunluğu
Bir iletkenden geçen akımın kesit alanına oranı (A/mm²); kablo ısınmasının ve doğru kesit seçiminin temel ölçütüdür.
Kısa Devre Gücü (MVA)
Bir şebeke noktasında kısa devre anında açığa çıkabilecek görünür gücün büyüklüğü; şalt cihazı seçiminde ve arıza analizinde kullanılır.
Nominal Gerilim (Un)
Bir cihazın veya sistemin tasarlandığı, etiketinde belirtilen standart çalışma gerilimi.
Gerilim Dalgalanması (Flicker)
Şebeke geriliminde kısa süreli hızlı dalgalanmalar; kaynak makinesi, büyük motor kalkışı gibi darbeli yükler kaynaklıdır, aydınlatmada titremeye yol açar.
24V DC
Kumanda devrelerinde standart gerilim. Güvenli, gürültüye dayanıklı ve PLC I/O ile uyumludur.
PSU
Power Supply Unit — 230V AC’yi 24V DC’ye çeviren güç kaynağı.
Topraklama
Hem can güvenliği hem sinyal kalitesi için iletken parçaların toprağa bağlanması. Ekranlı kablo tek noktadan topraklanır.

Motor & Sürücü

In (Nominal Akım)
Bir motor veya cihazın etiketinde yazan, sürekli rejimde güvenle çekebileceği anma akımı; koruma ayarlarının referans değeridir.
Ia/In (Kalkış Akımı Oranı)
Motorun doğrudan yol vermede (DOL) çektiği kalkış akımının nominal akıma oranı; asenkron motorlarda tipik olarak 5-8 kat arasındadır.
Kalkış Akımı
Motorun durgun haldeyken (rotor dönmezken) şebekeden çektiği, nominal akımın kat kat üzerindeki geçici akım; koruma cihazı seçiminde kritiktir.
Yıldız-Üçgen Kalkış
Motoru önce yıldız (düşük gerilim/akım), sonra üçgen (tam gerilim) bağlayarak kalkış akımını yaklaşık 1/3’e indiren klasik yumuşak kalkış yöntemi.
Softstarter (Yumuşak Yol Verici)
Tristörlerle gerilimi kademeli artırarak motoru mekanik darbesiz ve düşük akımla kalkışa geçiren elektronik cihaz; hız kontrolü yapmaz.
DTC (Direct Torque Control)
Motor akı ve torkunu doğrudan, çok hızlı anahtarlama döngüleriyle kontrol eden gelişmiş sürücü yöntemi; vektör kontrole göre daha hızlı tepki verir.
Skalar Kontrol
Sadece gerilim/frekans (V/f) oranını sabit tutan, motorun akı vektörünü hesaba katmayan en basit sürücü kontrol yöntemi.
Kayma (Slip)
Asenkron motorda senkron hız ile gerçek rotor hızı arasındaki farkın senkron hıza oranı (s=(ns-n)/ns); torku üreten temel fiziksel olgudur.
Senkron Hız
Statordaki döner manyetik alanın frekansa ve kutup sayısına bağlı teorik dönüş hızı (ns=120f/p); asenkron motorda rotor bu hıza asla ulaşamaz.
Nominal Devir
Motorun etiketinde belirtilen, nominal yük ve gerilimde çalışırken ulaştığı gerçek (kaymalı) devir sayısı; senkron hızdan biraz düşüktür.
Verim Sınıfı (IE1-IE4)
IEC 60034-30-1 standardına göre elektrik motorlarının enerji verimliliğini sınıflandıran sistem; IE1 standart, IE4 süper premium verim demektir.
IEC 60034
Döner elektrik makinelerinin (motor, jeneratör) performans, verim ve test yöntemlerini tanımlayan uluslararası standartlar serisi.
Artımlı Enkoder (Incremental)
Milin her dönüşünde belirli sayıda darbe (pulse) üreten, ancak güç kesintisinde mutlak konumu hatırlamayan geri besleme sensörü.
Mutlak Enkoder (Absolute)
Milin her açısal konumuna özgü tekil bir dijital kod üreten, güç kesilse bile konumu kaybetmeyen geri besleme sensörü.
Fren Direnci (Braking Resistor)
Motor yavaşlarken/dururken jeneratör moduna geçip ürettiği fazla enerjiyi ısı olarak harcayan direnç; DC baradaki gerilim aşımını önler.
DC Bara
Sürücü içinde AC şebeke geriliminin doğrultulduğu, invertör katına enerji sağlayan DC gerilim hattı; fren enerjisi de burada biriktirilir.
STO (Safe Torque Off)
Sürücünün motor gücünü elektronik olarak güvenli şekilde kesip torku sıfırlayan, IEC 61800-5-2 tanımlı temel güvenlik fonksiyonu.
SS1 (Safe Stop 1)
Motoru kontrollü şekilde yavaşlattıktan sonra STO’yu devreye alan güvenlik durdurma fonksiyonu; ani değil kademeli güvenli duruş gerektiren uygulamalarda kullanılır.
Nominal Güç (kW)
Bir motorun etiketinde belirtilen, sürekli rejimde üretebileceği anma mil gücü.
Beygir Gücü (HP)
Güç birimi; 1 HP yaklaşık 0,746 kW’a eşittir. Özellikle Amerikan menşeli motor ve pompa kataloglarında yaygın kullanılır.
Rotor
Motorun dönen parçası; asenkron motorda sincap kafesli veya bilezikli, senkron/servo motorda mıknatıslı ya da sargılı olabilir.
Stator
Motorun sabit gövde parçası; içindeki sargılar döner manyetik alanı üreterek rotoru döndürür.
Kutup Sayısı (p)
Bir motorun stator sargılarının oluşturduğu manyetik kutup çifti sayısı; senkron hızı doğrudan belirler (2 kutup=3000rpm, 4 kutup=1500rpm @50Hz).
Asenkron Motor
Rotor hızı her zaman senkron hızın altında kalan (kaymalı), endüstride en yaygın kullanılan AC motor türü; sağlam ve düşük maliyetlidir.
Senkron Motor
Rotor hızının şebeke frekansına bağlı senkron hızla tam olarak örtüştüğü, kaymasız çalışan motor türü; yüksek verim gerektiren uygulamalarda tercih edilir.
PMSM (Kalıcı Mıknatıslı Senkron Motor)
Rotorunda kalıcı mıknatıs bulunan, yüksek verimli ve kompakt senkron motor türü; modern servo sürücülerin standart motorudur.
Kayma Frekansı
Rotor akımının frekansı; senkron frekans ile rotor dönüş frekansı arasındaki farktır, motor torkuyla doğrudan ilişkilidir.
Motor Termik Sınıfı (F/H)
Motor izolasyon malzemesinin dayanabileceği maksimum sıcaklığı gösteren sınıflandırma (F sınıfı 155°C, H sınıfı 180°C); aşırı yüklenme toleransını belirler.
Servo Sürücü Kazanç (Gain)
Servo kontrol döngüsünün konum/hız hatasına ne kadar sert veya yumuşak tepki vereceğini belirleyen ayar parametresi; auto-tuning ile optimize edilir.
Jog (Adımlama)
Bir motoru/ekseni kısa süreli, düşük hızda manuel olarak hareket ettirme fonksiyonu; kurulum ve konumlandırma sırasında kullanılır.
VFD
Variable Frequency Drive (Frekans İnvertörü) — AC motorun hızını frekansı değiştirerek kontrol eder.
Servo
Kapalı çevrim geri besleme ile çok hassas pozisyon/hız kontrolü sağlayan motor-sürücü sistemi.
Step Motor
Adım adım dönen, genelde açık çevrim (geri beslemesiz) çalışan motor. Düşük maliyetli konumlama için.
Encoder
Dönen milin pozisyon/hızını ölçen geri besleme cihazı. Artımlı (incremental) veya mutlak (absolute) olur.
Resolver
Manyetik prensiple çalışan, çok dayanıklı analog pozisyon sensörü. Zorlu ortamlarda encoder alternatifi.
V/f Kontrol
Gerilim/frekans oranını sabit tutan en basit VFD kontrol yöntemi. Pompa/fan için uygundur.
Vektör Kontrol
Motor modelini kullanarak tork ve hızı hassas kontrol eden gelişmiş yöntem. Genelde auto-tune gerekir.
Auto-tuning
Sürücünün motor parametrelerini otomatik ölçüp optimize etmesi. Vektör kontrol için kritiktir.
Tork
Dönme kuvveti (Nm). Motorun yükü çevirme kapasitesini belirler.
Redüktör
Motor hızını düşürüp torku artıran dişli kutusu. Yüksek tork gereken uygulamalarda kullanılır.
Elektronik Kam
Mekanik kam yerine yazılımla tanımlanan, eksenler arası senkron hareket profili (motion fonksiyonu).

Kumanda & PLC

Kontaktör AC-1
Dirençli veya hafif endüktif yükler (ısıtıcı gibi) için tanımlanan kontaktör kullanım kategorisi; anahtarlama koşulları hafiftir.
Kontaktör AC-3
Sincap kafesli asenkron motorların kalkış ve normal çalışma anahtarlaması için tanımlanan, en yaygın kontaktör kullanım kategorisi.
MPCB (Motor Protection Circuit Breaker)
Motoru hem kısa devreye hem aşırı yüke karşı tek gövdede koruyan, ayarlanabilir akım eşikli kombine devre kesici.
Aux Kontak (NO)
Normally Open — kontaktör/röle enerjilenmeden önce açık, enerjilendiğinde kapanan yardımcı kontak; mühürleme ve sinyal vermede kullanılır.
Aux Kontak (NC)
Normally Closed — kontaktör/röle enerjilenmeden önce kapalı, enerjilendiğinde açılan yardımcı kontak; güvenlik devrelerinde ve kilitlemede tercih edilir.
Mühürleme (Self-holding)
Bir butonun bırakılmasından sonra kontaktörün kendi yardımcı kontağı üzerinden enerjili kalmasını sağlayan klasik röle bağlantı tekniği.
Kilitleme (Interlock)
Aynı anda enerjilenmesi tehlikeli iki devrenin (örn. ileri-geri kontaktörleri) birbirini elektriksel/mekanik olarak engellemesi.
Zaman Rölesi
Girişindeki sinyale göre belirli bir gecikmeyle (açma gecikmeli/kapama gecikmeli) çıkışını değiştiren kumanda elemanı.
Faz Koruma Rölesi
Faz kaybı, faz sırası hatası veya gerilim dengesizliğini algılayıp motoru koruyan izleme rölesi.
Sink (NPN)
Sensör/PLC girişinin akımı 0V (GND) hattına doğru çektiği bağlantı tipi; çıkış aktifken devreyi negatife bağlar.
Source (PNP)
Sensör/PLC girişinin akımı +V hattından kaynak olarak sağladığı bağlantı tipi; Avrupa/PLC uygulamalarında en yaygın standarttır.
4-20 mA
Endüstride en yaygın analog akım sinyali standardı; 4mA canlı sıfır (kablo kopması algılanabilir), 20mA tam ölçek değeri temsil eder.
0-10 V
Yaygın analog gerilim sinyali standardı; genelde kısa mesafeli bağlantılarda ve hız referansı vermede kullanılır, kablo direncinden 4-20mA’ya göre daha çok etkilenir.
PT100
Sıcaklıkla direnci öngörülebilir şekilde değişen platin dirençli sıcaklık sensörü; 0°C’de 100Ω verir, endüstride hassas sıcaklık ölçümünün standardıdır.
PT1000
PT100 ile aynı prensipte, 0°C’de 1000Ω veren, uzun kablo hattında direnç etkisine karşı daha az hassas platin sıcaklık sensörü.
Termokupl Tip J
Demir-konstantan alaşımlı, -40°C ile +750°C aralığında yaygın kullanılan termokupl tipi; oksitlenmeye açık ortamlarda dikkat gerektirir.
Termokupl Tip K
Krom-alümel alaşımlı, -200°C ile +1260°C aralığında endüstride en yaygın kullanılan genel amaçlı termokupl tipi.
HART Protokolü
Klasik 4-20mA analog sinyalin üzerine dijital veri bindiren haberleşme protokolü; parametre okuma/yazmayı analog sinyali bozmadan mümkün kılar.
Function Block (FB)
Kendi iç belleğine (statik değişkenlerine) sahip, tekrar kullanılabilir PLC program bloğu; motor kontrolü gibi tekrarlayan mantıkları kapsüller.
Data Block (DB)
Siemens PLC dünyasında program verilerinin (değişken, parametre) saklandığı bellek alanı; program mantığından ayrı tutulur.
Cycle Time
PLC’nin bir tarama (scan) döngüsünü tamamlaması için geçen süre; sistemin tepki hızını doğrudan belirler.
Force (I/O Zorlama)
Devreye almada veya arıza teşhisinde bir I/O’nun gerçek durumunu görmezden gelip yazılımdan zorla belirli bir değere sabitleme fonksiyonu; dikkatli kullanılmazsa tehlikelidir.
Diagnostic Buffer
PLC’nin çalışma sırasında oluşan hata, uyarı ve olayları zaman damgasıyla kaydettiği dahili günlük belleği; arıza teşhisinin ilk bakılacağı yerdir.
PLC
Programmable Logic Controller — endüstriyel makineleri otomatik kontrol eden dayanıklı denetleyici. Otomasyonun beynidir.
HMI
Human-Machine Interface — operatörün makineyle etkileşim kurduğu dokunmatik panel. Durum gösterir, komut alır.
SCADA
Supervisory Control and Data Acquisition — tüm tesisi izleyen, veri toplayan ve raporlayan üst seviye kontrol sistemi.
DCS
Distributed Control System — büyük proses tesislerinde (rafineri, kimya) dağıtık kontrol için kullanılan sistem.
Ladder (LD)
Röle mantığına benzeyen, en yaygın görsel PLC programlama dili. Kontak ve bobinlerden oluşur.
FBD
Function Block Diagram — blok ve bağlantılarla mantık kuran programlama dili. Analog/PID için uygundur.
Structured Text (ST)
Pascal benzeri metin tabanlı PLC dili. Karmaşık matematik, döngü ve algoritmalar için güçlüdür.
SFC
Sequential Function Chart — proses akışını adım adım (sıralı) tanımlayan PLC programlama dili.
Scan Time
PLC’nin bir tarama döngüsünü (giriş oku → işle → çıkış yaz) tamamlama süresi. Genelde milisaniyeler.
Tag
PLC/SCADA’da bir değişkene verilen isim. HMI etiketler üzerinden PLC verisini okur/yazar.
Watchdog
Sistemin takılıp takılmadığını izleyen zamanlayıcı. Belirli sürede sıfırlanmazsa hata/güvenli duruş tetikler.
Firmware
Cihazın (PLC, sürücü) donanımına gömülü çalışma yazılımı. Güncellenebilir ama uygulama programından ayrıdır.
Retentive Memory
Güç kesilse bile değerini koruyan PLC hafıza alanı. Sayaç, üretim adedi gibi veriler için kullanılır.
Kontaktör
Yüksek akımlı yükleri (motor) elektriksel olarak anahtarlayan elektromekanik şalter. Genelde "KM" ile gösterilir.
Röle
Düşük güçlü sinyalle daha büyük bir devreyi anahtarlayan elektromekanik bileşen.
Termik Röle
Motoru aşırı yük/akıma karşı koruyan bileşen. Akım eşiği aşılınca devreyi açar.
Motor Koruma Şalteri
Motoru kısa devre ve aşırı yüke karşı koruyan kombine şalter (genelde "Q").
Endüktif Sensör
Metal nesneleri temassız algılayan sensör. Konum ve sayım için yaygındır.
Kapasitif Sensör
Metal dışı nesneleri de (sıvı, plastik) temassız algılayan sensör.
Limit Switch
Mekanik temasla konum/uç noktayı algılayan anahtar. Basit ve güvenilir.
Solenoid Valf
Elektrik sinyaliyle açılıp kapanan pnömatik/hidrolik valf. PLC çıkışıyla tetiklenir.
Aktüatör
Elektrik/hava/yağ enerjisini harekete çeviren eleman (motor, silindir, valf).
PID
Proportional-Integral-Derivative — bir değeri (sıcaklık, basınç) setpoint’te tutan klasik kapalı çevrim kontrol algoritması.
Setpoint
Kontrol sisteminin ulaşmaya/korumaya çalıştığı hedef değer.
Feedback
Geri besleme — sistemin gerçek çıktısının ölçülüp kontrolöre geri gönderilmesi. Kapalı çevrimin temeli.
Analog Sinyal
Sürekli değişen sinyal. Endüstride 4-20mA veya 0-10V standartları yaygındır.
Dijital Sinyal
Sadece iki durumlu (aç/kapa, 0/1) sinyal. Buton, sensör, röle çıkışları.
I/O
Input/Output — PLC’nin sahayla bağlantı noktaları. Giriş veri alır, çıkış komut uygular.
Endüstri 4.0
Üretimin dijitalleşmesi: IIoT, veri analitiği, dijital ikiz ve akıllı fabrika kavramlarını kapsar.
Dijital İkiz
Gerçek bir makine/sürecin sanal kopyası. Simülasyon, izleme ve optimizasyon için kullanılır.

Haberleşme

Modbus RTU
Modbus protokolünün seri hat (RS-485/RS-232) üzerinden ikili (binary) veri formatıyla çalışan klasik versiyonu.
Modbus TCP
Modbus protokolünün Ethernet/TCP-IP altyapısı üzerinden çalışan, seri hat sınırlarını aşan modern versiyonu.
PROFIBUS DP
Decentralized Periphery — saha cihazlarını (I/O, sürücü) merkezi kontrolöre yüksek hızda bağlamak için tasarlanmış en yaygın PROFIBUS varyantı.
OPC UA PubSub
OPC UA’nın klasik istemci-sunucu modeline ek olarak yayınla-abone ol (publish-subscribe) mimarisiyle çalışan, IIoT/bulut entegrasyonuna uygun haberleşme modeli.
MQTT
Hafif, yayınla-abone ol (publish-subscribe) tabanlı mesajlaşma protokolü; düşük bant genişliğinde IIoT ve bulut veri aktarımında yaygındır.
CIP (Common Industrial Protocol)
EtherNet/IP, DeviceNet ve ControlNet’in ortak temelini oluşturan, Rockwell/ODVA öncülüğündeki endüstriyel haberleşme protokolü.
PROFINET
Siemens öncülüğünde Ethernet tabanlı gerçek zamanlı endüstriyel protokol. Cihazlar device name + IP ile tanınır.
EtherCAT
Beckhoff’un geliştirdiği çok düşük gecikmeli protokol. Servo/motion uygulamalarında lider, zincir bağlanır.
Modbus
Basit, açık ve evrensel protokol. RTU (RS-485 seri) veya TCP (Ethernet) olarak çalışır. Sürücülerde çok yaygın.
EtherNet/IP
Allen-Bradley/Rockwell dünyasının standart Ethernet protokolü. CIP üzerine kuruludur.
Profibus
PROFINET öncesi, seri (RS-485) tabanlı klasik endüstriyel veri yolu. Hâlâ birçok sahada bulunur.
CANopen
CAN veri yolu üzerine kurulu protokol. Hareket kontrol ve araç/makine otomasyonunda yaygın.
OPC UA
Platform bağımsız, güvenli endüstriyel veri paylaşım standardı. Endüstri 4.0 ve IT/OT entegrasyonunun temeli.
Fieldbus
Saha cihazlarını (sensör, sürücü, I/O) denetleyiciye bağlayan endüstriyel veri yolu sistemlerinin genel adı.
Gateway
Farklı protokoller arasında çeviri yapan cihaz. Örn. Modbus’u PROFINET’e dönüştürür.
IIoT
Industrial Internet of Things — endüstriyel cihazların internete bağlanıp veri paylaşması.

Güvenlik

EN ISO 13849
Makinelerde güvenlik fonksiyonlarının kontrol sistemlerinin tasarımını ve Performans Seviyesini (PL a-e) tanımlayan Avrupa güvenlik standardı.
IEC 62061
Elektrik/elektronik/programlanabilir güvenlik kontrol sistemlerinin Güvenlik Bütünlük Seviyesini (SIL) tanımlayan makine güvenliği standardı.
Kategori B
EN ISO 13849’a göre en temel güvenlik kategorisi; bileşenler dayanıklı olmalı ama tek arızada güvenlik fonksiyonu kaybolabilir.
Kategori 1
Kategori B’ye ek olarak iyi denenmiş bileşen ve prensiplerin kullanıldığı, güvenlik ömrünün Kategori B’ye göre daha yüksek olduğu seviye.
Kategori 2
Güvenlik fonksiyonunun periyodik olarak test edildiği kategori; testler arasında bir arıza tehlikeli duruma yol açabilir.
Kategori 3
Tek bir bileşen arızasında güvenlik fonksiyonunun kaybolmadığı (yedekli/izlenen) kategori; birikmiş arızalar tespit edilebilir.
Kategori 4
En yüksek güvenlik kategorisi; tek arıza güvenlik kaybına yol açmaz ve arıza bir sonraki talepten önce mutlaka tespit edilir.
ISO 13850
Acil durdurma (E-Stop) fonksiyonunun tasarım prensiplerini tanımlayan makine güvenliği standardı.
İki-El Kumanda
Bir tehlikeli hareketin başlaması için operatörün her iki elini de eş zamanlı olarak ayrı butonlara basmasını zorunlu kılan güvenlik prensibi; eller tehlike bölgesi dışında kalır.
Işık Perdesi Tip 2
Daha düşük risk seviyeli uygulamalar için tasarlanmış, kendi kendini test etme gereksinimi daha sınırlı optik güvenlik bariyeri sınıfı.
Işık Perdesi Tip 4
En yüksek güvenlik seviyesindeki optik koruma sınıfı; sürekli kendi kendini test eder, tekli bileşen arızasında bile güvenli duruşu garanti eder.
Güvenlik Rölesi
E-stop, ışık perdesi gibi güvenlik girişlerini izleyip, arıza durumunda kendiliğinden güvenli (enerjisiz) duruma geçen, izlemeli ve yedekli özel röle.
Muting
Bir güvenlik sensörünün önceden tanımlanmış ve güvenli bir zaman diliminde geçici olarak devre dışı bırakılması; örn. paletin ışık perdesinden geçişine izin vermek için kullanılır.
LOTO (Lockout-Tagout)
Bakım sırasında enerji kaynaklarının fiziksel olarak kilitlenip etiketlenerek beklenmedik şekilde devreye girmesinin önlendiği, dünya genelinde standart iş güvenliği prosedürü.
E-Stop
Emergency Stop (Acil Stop) — basıldığında makineyi güvenli şekilde durduran mantar buton.
Safety PLC
Güvenlik fonksiyonlarını (E-stop, bariyer) yöneten, yedekli ve sertifikalı özel PLC.
PL
Performance Level (ISO 13849) — bir güvenlik fonksiyonunun güvenilirlik seviyesi (a–e).
SIL
Safety Integrity Level (IEC 62061) — güvenlik fonksiyonunun bütünlük seviyesi (1–4).
Işık Bariyeri
Tehlikeli bölgeye giriş algılayan optik güvenlik cihazı. Işın kesilince makineyi durdurur.
Üç Fazlı Aktif Güç (P)
P = √3 · U · I · cosφ
P — aktif güç (W)
U — hat gerilimi (V)
I — hat akımı (A)
cosφ — güç faktörü
Örnek: U=400V, I=20A, cosφ=0,85 → P = 1,732 × 400 × 20 × 0,85 ≈ 11.778 W ≈ 11,78 kW
Nerede kullanılır: Üç fazlı motor/yük gücünün hesaplanması, şebeke/trafo boyutlandırma.
Üç Fazlı Motor Akımı (I)
I = P / (√3 · U · cosφ · η)
I — çekilen hat akımı (A)
P — mil gücü (W)
U — hat gerilimi (V)
cosφ — güç faktörü
η — verim (0-1)
Örnek: P=15.000W, U=400V, cosφ=0,85, η=0,90 → I = 15.000 / (1,732×400×0,85×0,90) ≈ 28,30 A
Nerede kullanılır: Kablo kesiti, kontaktör ve termik röle seçiminde motorun gerçek çektiği akımı bulmak için kullanılır.
Hesaplayıcı — Motor Akımı
I ≈ — A
Tek Faz Aktif Güç (P)
P = U · I · cosφ
P — aktif güç (W)
U — gerilim (V)
I — akım (A)
cosφ — güç faktörü
Örnek: U=230V, I=10A, cosφ=0,95 → P = 230 × 10 × 0,95 = 2.185 W
Nerede kullanılır: Tek fazlı yük (aydınlatma, küçük cihaz) güç hesabı.
Görünür Güç (S)
S = √3 · U · I (üç faz) · S = √(P²+Q²)
S — görünür güç (VA)
U — hat gerilimi (V)
I — hat akımı (A)
P — aktif güç (W)
Q — reaktif güç (VAr)
Örnek: U=400V, I=20A → S = 1,732 × 400 × 20 = 13.856 VA ≈ 13,86 kVA
Nerede kullanılır: Trafo ve jeneratör kapasitesi (kVA) seçimi, şebeke kablo/anahtarlama kapasitesi.
Reaktif Güç (Q)
Q = √3 · U · I · sinφ
Q — reaktif güç (VAr)
U — hat gerilimi (V)
I — hat akımı (A)
sinφ — √(1−cos²φ)
Örnek: U=400V, I=20A, cosφ=0,85 → sinφ=0,527 → Q = 1,732×400×20×0,527 ≈ 7.300 VAr ≈ 7,30 kVAr
Nerede kullanılır: Kompanzasyon kondansatör bankası boyutlandırmasının ilk adımı.
Güç Faktörü (cosφ)
cosφ = P / S
cosφ — güç faktörü
P — aktif güç (W)
S — görünür güç (VA)
Örnek: P=11.778W, S=13.856VA → cosφ = 11.778/13.856 ≈ 0,85
Nerede kullanılır: Reaktif enerji cezası riskini ve kompanzasyon ihtiyacını değerlendirmek için.
Kompanzasyon Kondansatör Gücü (Qc)
Qc = P · (tanφ1 − tanφ2)
Qc — gerekli kondansatör gücü (kVAr)
P — aktif güç (kW)
tanφ1 — mevcut cosφ’nin tanjantı
tanφ2 — hedef cosφ’nin tanjantı
Örnek: P=100kW, cosφ1=0,75 (tanφ1=0,882), hedef cosφ2=0,95 (tanφ2=0,329) → Qc=100×(0,882−0,329) ≈ 55,3 kVAr
Nerede kullanılır: Reaktif ceza ödememek ve şebeke/trafo kapasitesini rahatlatmak için kondansatör bankası seçimi.
Hesaplayıcı — Kompanzasyon
Qc ≈ — kVAr
Ohm Kanunu
U = I · R
U — gerilim (V)
I — akım (A)
R — direnç (Ω)
Örnek: I=2A, R=10Ω → U = 2×10 = 20V
Nerede kullanılır: Basit DC devre hesapları, sensör/kumanda hattı direnç kontrolü.
Kablo Gerilim Düşümü (ΔU)
ΔU = √3 · I · L · (r·cosφ + x·sinφ)
ΔU — gerilim düşümü (V)
I — akım (A)
L — kablo uzunluğu (km)
r — kablo direnci (Ω/km)
x — kablo reaktansı (Ω/km)
cosφ, sinφ — güç faktörü bileşenleri
Örnek: 4mm² bakır kablo (r≈4,5 Ω/km, x≈0,08 Ω/km), I=20A, L=0,05km, cosφ=0,85 → ΔU ≈ 6,70V → %ΔU = 6,70/400×100 ≈ %1,68
Nerede kullanılır: Kablo kesiti seçiminde gerilim düşümünün izin verilen sınırı (genelde %3-5) aşmadığını doğrulamak için.
Hesaplayıcı — Gerilim Düşümü
ΔU ≈ — V
Kısa Devre Akımı (Ik)
Ik = U / (√3 · Z)
Ik — kısa devre akımı (A)
U — hat gerilimi (V)
Z — devrenin kısa devre noktasına kadar olan toplam empedansı (Ω)
Örnek: U=400V, Z=0,1Ω → Ik = 400 / (1,732×0,1) ≈ 2.309 A ≈ 2,31 kA
Nerede kullanılır: Şalter ve sigortaların kesme kapasitesinin (Icu) yeterliliğini kontrol etmek için.
Senkron Hız (ns)
ns = 120 · f / p
ns — senkron hız (rpm)
f — şebeke frekansı (Hz)
p — kutup sayısı
Örnek: f=50Hz, p=4 → ns = 120×50/4 = 1.500 rpm
Nerede kullanılır: Motor etiketindeki devri anlamlandırmak ve kaymayı hesaplamak için ilk adım.
Hesaplayıcı — Senkron Hız
ns ≈ — rpm
Kayma (s)
s = (ns − n) / ns
s — kayma (oran veya %)
ns — senkron hız (rpm)
n — gerçek rotor hızı (rpm)
Örnek: ns=1.500rpm, n=1.450rpm → s = (1.500−1.450)/1.500 = 0,0333 = %3,33
Nerede kullanılır: Asenkron motorun yük altındaki gerçek performansını ve tork üretimini değerlendirmek için.
Tork (T)
T = 9550 · P / n
T — tork (Nm)
P — güç (kW)
n — devir (rpm)
Örnek: P=15kW, n=1.450rpm → T = 9550×15/1.450 ≈ 98,79 Nm
Nerede kullanılır: Redüktör, kaplin ve mekanik aktarım elemanlarının tork kapasitesini doğrulamak için.
Hesaplayıcı — Tork
T ≈ — Nm
Motor Kalkış Akımı (Ia)
Ia = (Ia/In) × In
Ia — kalkış akımı (A)
Ia/In — motor etiketindeki kalkış akımı oranı (tipik 5-8)
In — nominal akım (A)
Örnek: In=28,3A, Ia/In=7 → Ia = 7×28,3 ≈ 198,1 A
Nerede kullanılır: Doğrudan yol verme (DOL) uygulanabilirliğini ve şebeke gerilim düşümü riskini değerlendirmek için.
Yıldız-Üçgen Hat Akımı (Iy)
Iy ≈ (1/3) × Ia,DOL
Iy — yıldız bağlı kalkıştaki hat akımı (A)
Ia,DOL — doğrudan (üçgen) kalkış akımı (A)
Örnek: Ia,DOL=198,1A → Iy ≈ 198,1/3 ≈ 66,0 A
Nerede kullanılır: Yıldız-üçgen yol verici seçiminde şebekeye binen kalkış akımını yaklaşık 1/3’e indirdiğini göstermek için.
Yıldız Bağlı Faz Akımı Oranı (0,58 kuralı)
Iy,faz = 0,58 × IΔ,faz
Iy,faz — yıldız bağlantıdaki sargı (faz) akımı (A)
IΔ,faz — üçgen bağlantıdaki sargı (faz) akımı (A)
0,58 ≈ 1/√3 —
Örnek: IΔ,faz=10A → Iy,faz = 0,58×10 = 5,8A
Nerede kullanılır: Aynı sargının yıldız ve üçgen bağlantıdaki faz akımı farkını (gerilim 1/√3 oranında düştüğü için) göstermek amacıyla; hat akımı oranı olan 1/3 kuralıyla karıştırılmamalıdır.
Termik Röle Ayarı
Iayar = In
Iayar — termik röle ayar akımı (A)
In — motor etiket akımı (A)
Örnek: In=12,5A → termik röle 12,5A’e ayarlanır (ayarlanabilir aralık genelde ±%20)
Nerede kullanılır: Motoru aşırı akıma karşı doğru eşikte korumak için termik röle/aşırı yük rölesi ayarı.
Kompanzasyon Kondansatör Kapasitesi (C)
C = Qc / (2π · f · U²)
C — kapasitans (F)
Qc — kondansatör gücü (VAr)
f — frekans (Hz)
U — hat gerilimi (V, delta bağlı banka)
Örnek: Qc=55.320VAr, f=50Hz, U=400V → C = 55.320/(2π×50×400²) ≈ 0,0011 F ≈ 1.101 µF (toplam, delta bağlı)
Nerede kullanılır: Kompanzasyon panosu için kondansatör kapasitesini (µF) seçmek amacıyla.
Transformatör Nominal Akımı (In)
In = S / (√3 · U)
In — nominal akım (A)
S — trafo görünür gücü (VA)
U — hat gerilimi (V)
Örnek: S=630kVA, U=400V → In = 630.000/(1,732×400) ≈ 909,4 A
Nerede kullanılır: Trafo alçak gerilim tarafındaki nominal akımı ve şalter/kablo boyutunu belirlemek için.
Elektrik Enerjisi (E)
E (kWh) = P (kW) × t (saat)
E — enerji (kWh)
P — güç (kW)
t — süre (saat)
Örnek: P=15kW, t=8 saat → E = 15×8 = 120 kWh
Nerede kullanılır: Enerji tüketimi ve maliyet hesabı, üretim vardiyası enerji planlaması.
Isı Enerjisi (Q)
Q = m · c · ΔT
Q — ısı enerjisi (J)
m — kütle (kg)
c — özgül ısı (J/kg°C)
ΔT — sıcaklık farkı (°C)
Örnek: m=10kg su (c=4186 J/kg°C), ΔT=20°C → Q = 10×4186×20 = 837.200 J ≈ 837,2 kJ
Nerede kullanılır: Isıtıcı/rezistans gücü seçimi, proses ısıtma süresi hesabı.
Pompa Hidrolik Gücü (P)
P = ρ · g · Q · H / η
P — güç (W)
ρ — sıvı yoğunluğu (kg/m³, su≈1000)
g — yerçekimi ivmesi (9,81 m/s²)
Q — debi (m³/s)
H — basma yüksekliği (m)
η — pompa verimi (0-1)
Örnek: ρ=1000, g=9,81, Q=0,05m³/s, H=20m, η=0,75 → P = 1000×9,81×0,05×20/0,75 ≈ 13.080 W ≈ 13,08 kW
Nerede kullanılır: Pompa motoru seçimi, mevcut pompa performansının doğrulanması.
Fan Gücü (P)
P = Q · ΔP / η
P — güç (W)
Q — hava debisi (m³/s)
ΔP — statik basınç farkı (Pa)
η — fan verimi (0-1)
Örnek: Q=2m³/s, ΔP=500Pa, η=0,7 → P = 2×500/0,7 ≈ 1.428,6 W
Nerede kullanılır: Havalandırma/egzoz fanı motor gücü seçimi.
İvme (a)
a = (v2 − v1) / t
a — ivme (m/s²)
v1, v2 — başlangıç/bitiş hızı (m/s)
t — süre (s)
Örnek: v1=0, v2=2m/s, t=0,5s → a = 2/0,5 = 4 m/s²
Nerede kullanılır: Servo eksen hızlanma/yavaşlama profili tasarımı.
Konum (x)
x = x0 + v0·t + ½·a·t²
x — konum (m)
x0, v0 — başlangıç konum/hız
a — ivme (m/s²)
t — süre (s)
Örnek: x0=0, v0=0, a=4m/s², t=0,5s → x = 0,5×4×0,25 = 0,5 m
Nerede kullanılır: Servo/step motor hareket profilinde belirli sürede kat edilecek mesafeyi hesaplamak için.
Enkoder Çözünürlüğü (mm/pulse)
mm/pulse = (π · D) / (PPR × 4)
mm/pulse — darbe başına doğrusal mesafe
D — tekerlek/kasnak çapı (mm)
PPR — enkoder tur başına darbe sayısı
×4 — quadrature (x4) dekodlama katsayısı
Örnek: D=50mm, PPR=1000 → çevre=157,08mm → 157,08/(1000×4) ≈ 0,0393 mm/pulse ≈ 39,3 µm/pulse
Nerede kullanılır: Doğrusal eksen konum hassasiyetini ve enkoder seçimini belirlemek için.
PID Çıkışı (u)
u(t) = Kp·e(t) + Ki∫e(t)dt + Kd·de/dt
u(t) — kontrolör çıkışı
Kp, Ki, Kd — oransal/integral/türev kazançları
e(t) — hata (setpoint − ölçülen değer)
Örnek: Sadece oransal terim örneği: Kp=2, e=5 → P terimi = 2×5 = 10
Nerede kullanılır: Sıcaklık, basınç, hız gibi proses değişkenlerini setpoint’te tutan kapalı çevrim kontrol tasarımı.
IP Kodu Okuma
IP x y
x — katı madde koruması (0=yok … 6=toz geçirmez tam)
y — su koruması (0=yok … 9K=yüksek basınç/sıcak su püskürtme)
Örnek: IP65 → 6 (toz geçirmez tam) + 5 (her yönden su püskürtmesine karşı korumalı)
Nerede kullanılır: Pano, motor ve sensör gövdesinin çalışma ortamına uygunluğunu (dış mekân, ıslak alan vb.) doğrulamak için.
Empedans (Z)
Z = √(R² + XL²)
Z — empedans (Ω)
R — direnç (Ω)
XL — endüktif reaktans (Ω)
Örnek: R=3Ω, XL=4Ω → Z = √(9+16) = √25 = 5Ω
Nerede kullanılır: AC devrede akımı sınırlayan toplam direnci (kısa devre hesabı dahil) bulmak için.
Endüktif Reaktans (XL)
XL = 2π · f · L
XL — endüktif reaktans (Ω)
f — frekans (Hz)
L — endüktans (H)
Örnek: f=50Hz, L=0,1H → XL = 2×3,1416×50×0,1 ≈ 31,42Ω
Nerede kullanılır: Bobin, motor sargısı ve trafo gibi endüktif elemanların AC dirençlerini hesaplamak için.
Kapasitif Reaktans (XC)
XC = 1 / (2π · f · C)
XC — kapasitif reaktans (Ω)
f — frekans (Hz)
C — kapasitans (F)
Örnek: f=50Hz, C=100µF → XC = 1/(2×3,1416×50×0,0001) ≈ 31,83Ω
Nerede kullanılır: Kompanzasyon kondansatörü ve filtre devrelerinin frekansa bağlı davranışını hesaplamak için.
Verim (η)
η = Pçıkış / Pgiriş × 100
η — verim (%)
Pçıkış — kullanılabilir çıkış gücü
Pgiriş — çekilen giriş gücü
Örnek: Pçıkış=9kW, Pgiriş=10kW → η = 9/10×100 = %90
Nerede kullanılır: Motor, pompa, sürücü gibi enerji dönüştüren sistemlerin verimliliğini karşılaştırmak için.

Terimi ve formülü öğrendin, uygulamaya geç

Bir markanın devreye alma kılavuzunu incele, sıfırdan temel eğitime başla veya AI asistana sahadaki gerçek soruyu sor.

Otomasyon 101 → Marka Kılavuzları